Definicja

Proponowana obecnie definicja archiwum społecznego przedstawiona została na końcu tekstu, pogrubionym drukiem. Poniżej przedstawiamy historię dochodzenia do  tego tekstu definicji.

W tworzonej przez Ośrodek KARTA bazie portalu www.archiwa.org znajduje się ponad 450 podmiotów, zajmujących się oddolną dokumentacją. 

Przy rozpoznawaniu tych podmiotów posługiwaliśmy się następującą definicją:

Archiwum społeczne prowadzone jest przez organizację pozarządową lub powstaje przy jednostce samorządu terytorialnego w efekcie celowej aktywności obywatelskiej. Archiwum gromadzi, przechowuje, opracowuje (w celu udostępniania) materiały dokumentowe, ikonograficzne lub audiowizualne. Dokumentacja ta tworzy niepaństwowy zasób archiwalny.

Budując bazę polskich AS-ów, zaliczyliśmy więc do nich nie tylko organizacje pozarządowe, ale także jednostki samorządowe. Szybko zaczęły się do nas zgłaszać także inne podmioty – organizacje nieformalne, pojedynczy pasjonaci, a nawet instytucje państwowe, przy których działają archiwa społeczne. Baza dostępna na archiwa.org obejmuje wiele różnych podmiotów, których cele i sposób działania są zbieżne z ideą archiwum społecznego. Ponad 60% z nich to fundacje i stowarzyszenia, 28% – instytucje samorządowe (przede wszystkim biblioteki gminne). Pozostałe to grupy nieformalne, organizacje zawodowe i kilka instytucji państwowych. 

Rozpoznając środowisko i budując bazę AS-ów, zespół Ośrodka wyszedł z założenia, że status formalny organizacji/instytucji prowadzącej archiwum nie jest kluczowy w definiowaniu AS. Istotą jest geneza powstania – archiwum społeczne powstaje oddolnie, sposób działania – oparte jest na obywatelskim zaangażowaniu oraz zbiory – stanowiące niepaństwowy zasób archiwalny. AS-em nie są więc tylko organizacje pozarządowe. Spora część AS-ów z bazy archiwa.org to biblioteki w sieci Cyfrowych Archiwów Tradycji Lokalnej, które założyły archiwa w swoich miejscowościach, udostępniając na stronie internetowej w domenie archiwa.org wspomnienia, fotografie, dokumenty, dotyczące historii regionalnej. Bibliotekarze tworzą je siłami lokalnej społeczności, materiały są zbierane wśród mieszkańców, opracowywane i udostępniane przy ich pomocy. Archiwa te nie mają swojego budżetu, prowadzone są w ramach dodatkowej pracy bibliotekarzy i wolontariuszy. Nie wspomaga ich ani nie nadzoruje państwowa służba archiwalna. Są tak blisko człowieka, jak tylko się da. Uświadamiają, czym jest źródło historyczne, jaką wartość mają pozostające w domowych szufladach pamiątki... Czego więcej można oczekiwać od archiwum społecznego?

W toku prac nad nowelizacją obowiązującego prawa archiwalnego stało się jasne, że budowanie modelu współpracy archiwów społecznych z archiwistyką państwową wymaga zawężenia kategorii organizacji, które mogą w sposób bezpośredni korzystać ze wsparcia ze strony organów administracji publicznej. Nie mogą być to organizacje nieposiadające osobowości prawnej, ani struktury samorządowe (zasób tych instytucji należy do państwowego zasobu archiwalnego). Oznacza to, że tylko zarejestrowane organizacje pozarządowe będą mogły korzystać ze wsparcia Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. 

W następnej kadencji parlamentu, planowane jest przyjęcie całkowicie nowego Prawa archiwalnego. Ośrodek KARTA będzie postulował wprowadzenie definicji archiwum społecznego do nowej Ustawy. Razem z grupą konsultantów archiwistyki społecznej, podjęliśmy próbę stworzenia definicji archiwum społecznego, która mogłaby znaleźć się w treści Ustawy:

Archiwum społeczne to archiwum prowadzone przez organizację pozarządową (w rozumieniu art. 3 ust. 2 Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 O działalności pożytku publicznego i wolontariacie, Dz. U 2010 Nr 234, poz. 1536 z późn. zm.), zajmującą się gromadzeniem, zabezpieczeniem, przechowywaniem, opracowywaniem i udostępnianiem zbiorów historycznych stanowiących niepaństwowy zasób archiwalny (w rozumieniu art. 41 Ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, (Dz. U. 1983 r. Nr 38, poz. 173, z późn. zm.)).

Definicja ta wzbudziła jednak kontrowersje, zarówno w gronie konsultantów, jak i w późniejszej otwartej dyskusji na forum.archiwa.org, ponieważ ograniczała całą dziedzinę i podmioty ją tworzące tylko do organizacji pozarządowych. Dlatego uważamy, że przed całym środowiskiem archiwów społecznym stoi duże wyzwanie samookreślenia i samozdefiniowania. Otwieramy na nowo tę dyskusję. 

Jako punkt wyjścia do dalszej dyskusji proponujemy odejście od definiowania archiwów społecznych poprzez podmioty prowadzące archiwa i skupienie się na rodzaju aktywności, którą te środowiska podejmują. Powstanie AS-ów jest wynikiem oddolnej aktywności obywatelskiej, opartej na pasji. Kluczowe jest tu działanie twórców archiwum na rzecz zaangażowania społeczeństwa w pracę archiwum – aktywne pozyskiwanie zbiorów, animowanie lokalnej wspólnoty, projekty edukacyjne realizowane w oparciu o zbiory.

Proponujemy zatem następującą bardzo ogólną definicję archiwum społecznego

Archiwum społeczne powstaje w efekcie celowej oddolnej działalności obywatelskiej. Jego główną misją jest aktywne działanie na rzecz ratowania i ochrony dziedzictwa kulturowego, a celem – pozyskiwanie, zabezpieczanie, opracowanie i udostępnianie materiałów wchodzących w skład niepaństwowego zasobu archiwalnego.

Zapraszamy wszystkie organizacje, osoby, instytucje utożsamiające swoje działania z archiwistyką społeczną do zabrania głosu w sprawie tej definicji. 

Zadaniem na później jest kształt definicji w Ustawie archiwalnej, miejsce jej wpisania do Ustawy i konsekwencje jej wprowadzenia.