Definicja

Centrum Archiwistyki Społecznej proponuje następującą definicję archiwum społecznego:

Archiwum społeczne powstaje w efekcie celowej oddolnej działalności obywatelskiej. Jego główną misją jest aktywne działanie na rzecz ratowania i ochrony dziedzictwa kulturowego, a celem – pozyskiwanie, zabezpieczanie, opracowanie i udostępnianie materiałów wchodzących w skład niepaństwowego zasobu archiwalnego.

Proponujemy odejście od definiowania archiwów społecznych poprzez podmioty prowadzące archiwa i skupienie się na rodzaju aktywności, którą te środowiska podejmują. Powstanie AS-ów jest wynikiem oddolnej aktywności obywatelskiej, opartej na pasji. Kluczowe jest tu działanie twórców AS na rzecz zaangażowania społeczeństwa w pracę archiwum – aktywne pozyskiwanie zbiorów, animowanie lokalnej wspólnoty, projekty edukacyjne realizowane w oparciu o zbiory.

Zapraszamy do dyskusji nad tą definicją, a poniżej przedstawiamy historię dochodzenia do niej.

W zainicjowanej przez Ośrodek KARTA, a obecnie prowadzonej przez Centrum Archiwistyki Społecznej bazie archiwów społecznych znajduje się aktualnie ponad 460 podmiotów zajmujących się oddolną dokumentacją. Przy ich rozpoznawaniu posługujemy się następującą definicją:

Archiwum społeczne prowadzone jest przez organizację pozarządową lub powstaje przy jednostce samorządu terytorialnego w efekcie celowej aktywności obywatelskiej. Archiwum gromadzi, przechowuje, opracowuje (w celu udostępniania) materiały dokumentowe, ikonograficzne lub audiowizualne. Dokumentacja ta tworzy niepaństwowy zasób archiwalny.

W bazie polskich AS-ów znalazły się więc nie tylko organizacje pozarządowe, ale także jednostki samorządowe. Szybko zaczęły się do nas zgłaszać także inne podmioty – organizacje nieformalne, pojedynczy pasjonaci, a nawet instytucje państwowe, przy których działają archiwa społeczne. Baza dostępna na archiwa.org obejmuje wiele różnych podmiotów, których cele i sposób działania są zbieżne z ideą archiwum społecznego. Ponad 60% z nich to fundacje i stowarzyszenia, 28% – instytucje samorządowe (przede wszystkim biblioteki gminne). Pozostałe to grupy nieformalne, organizacje zawodowe i kilka instytucji państwowych. 

Status formalny organizacji/instytucji prowadzącej archiwum nie jest zatem kluczowy w definiowaniu AS. Istotą jest geneza powstania – archiwum społeczne powstaje oddolnie; sposób działania – oparte jest na obywatelskim zaangażowaniu oraz zbiory – stanowiące niepaństwowy zasób archiwalny. Spora część AS-ów z bazy archiwa.org to biblioteki w sieci Cyfrowych Archiwów Tradycji Lokalnej, które założyły archiwa w swoich miejscowościach, udostępniając na stronie internetowej w domenie archiwa.org wspomnienia, fotografie, dokumenty, dotyczące historii regionalnej. Bibliotekarze tworzą je siłami lokalnej społeczności, materiały są zbierane wśród mieszkańców, opracowywane i udostępniane przy ich pomocy. Archiwa te nie mają swojego budżetu, prowadzone są w ramach dodatkowej pracy bibliotekarzy i wolontariuszy. Nie wspomaga ich ani nie nadzoruje państwowa służba archiwalna. Są tak blisko człowieka, jak tylko się da. Uświadamiają, czym jest źródło historyczne, jaką wartość mają pozostające w domowych szufladach pamiątki... Czego więcej można oczekiwać od archiwum społecznego?

Zapraszamy wszystkie organizacje, osoby, instytucje utożsamiające swoje działania z archiwistyką społeczną do zabrania głosu w sprawie tej definicji.